Παρασκευή, 23 Δεκεμβρίου 2011

Χριστουγεννιάτικα ήθη και έθιμα του Έβρου

Μπάμπου
Την παραμονή ή προπαραμονή των Χριστουγέννων, έχουν προηγηθεί τα "χοιροσφάγια", η σφαγή των γουρουνιών, που το παχύ τους κρέας και το λίπος ήταν η κατάλληλη τροφή για τον βαρύ θρακικό χειμώνα. Το παχύ έντερο των γουρουνιών, καθαρίζεται και γεμίζεται με ψιλοκομμένο κρέας, πράσσο, ρύζι και μυρωδικά, για να αποτελέσει το καθιερωμένο στα περισσότερα μέρη του 'Εβρου, έδεσμα την "μπαμπού".
Τα κάλαντα θα ειπωθούν από τα παιδιά κα από παρέες μεγάλων. Ανάλογα με την καταγωγή των κατοίκων, είναι τα κάλαντα.
Στις περιοχές Σουφλίου-Κορνοφωλιάς-Λευκίμης με εντόπιους κατοίκους όπως και σε χωριά εντοπίων του Βορείου 'Εβρου, λένε τα εξής κάλαντα με μικρές παραλλαγές.

Χριστούγεννα πρωτούγεννα, πρώτη γιορτή του χρόνου
για βγαίτε-βγαίτε μάθετε τώρα Χριστός γεννιέται,
γεννιέται κι' ανατρέφεται στο μέλι και στο γάλα,
το μέλι τρων οι άρχοντες το γάλα οι αφεντάδες
και το μελισσοβότανο βαστούν τα παλικάρια.
Σι' αυτό το σπίτι οπούρθαμε, πέτρα να μη ραγίσει
κι ο νοικοκύρης του σπιτιού, χρόνια πολλά να ζήσει.


Στις περιοχές που οι κάτοικοι κατάγονται από τη Βόρεια Θράκη, κυρίως από την περιοχή Ορτάκιοϊ, εφαπτόμενη με την περιοχή του Τριγώνου, τα κάλαντα μιλούν γι' αυτό καθ' εαυτό το γεγονός της γέννησης του Θεανθρώπου. Εδώ παρουσιάζεται η Παναγία όπως κάθε γυναίκα που αισθάνεται τις ωδίνες του τοκετού κι έχει την ανάγκη της συμπαράστασης των συνανθρώπων της (Μικρό Δέρειο, Πρωτοκκλήσι, Αβδέλλα Δίχου και αλλού). Τα κάλαντα αυτά λέγονται από τους νέους, σε όλα τα σπίτια του χωριού.
Χριστός γεννιέται χαρά στον κόσμο,
χαρά στον κόσμο στα παλικάρια.
Σαράντα μέρες, σαράντα νύχτες
κι η Παναγία κοιλοπονούσε,
κοιλοπονούσε παρακαλούσε
τους Αη-Πουστόλους τους Αρχαγγέλους.
Βοηθήστι μι μένα, σι' αυτή την ώρα
τη βλουημένη, τη δοξασμένη.
Κι οι Αποστόλοι μαμές γυρεύουν
κι οι Αρχάγελλοι για μύρου τρέχουν.
κι ως που να πάνι κι ώσπου να έρθουν,
η Παναγιά μας ξιλιφτιρώθκι.
Ξιλιφτιρώθκι κι φανιρώθκι,
μέσα στη δάσως στα κυπαρίσια.
Σαν ήλιος λάμπει, σα μέρα φέγγει,
λάμπει κι φέγγει του νοικοκύρη,
του νοικοκύρη μι τα πιδιά του.
'Αλλη κατηγορία κάλαντα, είναι αυτά που λέγονται σε χωριά που οι κάτοικοί τους κατάγονται από την Ανατολική Θράκη (περιοχές Μακράς, Γέφυρας και Μαλγάρων).Τα κάλαντα αυτά, είναι ιδιότυπα. Ενώ μιλούν ελάχιστα για το γεγονός της Γέννησης του Χριστού, αναφέροντας με λεπτομέρειες στα κατοπινά του πάθη. Χαρακτηριστική η παραλλαγή από τη Σιταριά Διδυμοτείχου.
Χριστούγεννα, Χριστούγεννα, πόψι Χριστός γεννιέται,
πόψι Χριστός γεννήθηκε κι ο κόσμος δεν το είδε.
Κόσμος και τα Οικούμενα (Οικουμένη) κι ο βασιλιάς ατός του.
Πόψι 'Αγγελοι λειτουργούν κι οι Απουστόλοι ψέλνουν
κι ψέλνουντας διαβάνουντας χρυσό δεντράκι ξέβγι.
Το δέντρο ήταν ο Χριστός και κλώντα τα Βαγγέλια
Και τ' αργυρά φυλλίτσια του ήτανε προφητάδες,
Προφήτευαν και έλεγαν για του Χριστού τα πάθια.
Και συ Χριστέ μ' αληθινέ, Χριστέ μου σταυρωμένε,
να που σι σταύρουσαν Οβριοί και σέβαλαν στον τάφο.
Τον χάλκου (χαλκουργό) τον παράγγειλαν να κόψει δύο πηρόνια (καρφιά)
και κείνος τα παράκοψε, πιάνει και κόφτει πέντε.
Τα δυο βαρούν τα χέρια του, τα δυο βαρούν τα πόδια,
το πέμπτο το φαρμακερό, τοβάλαν στην κοιλιά του
και πέταγε το αίμα του σα νάτανε ποτάμι.
Κι η Παναγιά το σφούγγιζε μ' ένα χρυσό μαντήλι
νωρίς-νωρίς τον σφούγγιζε νωρίς-νωρίς τον κλαίει.
Κρίμα-κρίμα τον γιόκα μου, τον γιόκα τον αφέντη
που ήταν όλος μάλαμα στα στήθια τ' ασημένιος.
Κι απόψε θελ' να κατέβει στην εκκλησιάς την πόρτα,
να ρίξει κώθρο να διαβεί δεξιά απ' τ' 'Αγιο Βήμα,
να στρώσει το στρωλάκι του (χαλί), να κάτσει να δικιοκρίνει,
να κρίνει όλους τους αμαρτωλούς και μας τους κολασμένους.
Σε πολλά χωριά, τα κάλαντα τα έλεγαν μεταμφιεσμένοι "για να πάει καλά η χρονιά", όπως έλεγαν. 'Αγνωστοι με την μεταμφίεση και με συνοδεία γκάιντας, έψαλλαν σε κάθε σπίτι ειδικά κάλαντα, ανάλογα με τα πρόσωπα της οικογένειας και τα επαγγέλματά τους. Οι μεταμφιεσμένοι αλλού λέγονται "Ρογκάτσια ή Ρογκατσιάρηδες" (Κορνοφωλιά, Μάντρα, Λάβαρα, Ασβεστάδες),
αλλού "Μπαμπουδιαρέοι", "Μπαμπούτσιαροι" (Ρήγιο), "Τσαμάλα", "Καμήλα" στα Ρίζια, "Χριστιάσια" (στη Μάνη Διδυμοτείχου με αναπαράσταση γάμου), "Παβγινικό" (στις Καστανιές), "Τεμπελέκια" (στη Νέα Βύσσα), "Κορτοπούλα" (στο Φυλαχτό), κ.α. Στα κάλαντά τους, περιέχονται παινέματα για τον κάθε νοικοκύρη και τα μέλη της οικογένειάς του, ενώ βασικό μέρος αποτελούσαν οι στίχοι που έλεγαν κατά τη μετάβαση από το ένα στο άλλο νοικοκυριό.
Π' αρχόντου σπίτι βγαίνουμι σ' αρχόντου θε να μπούμι
σ' αυτά τα σπίτια τα ψηλά τα μαρμαρουστρουμένα (Βρυσικά).
Παινέματα για την κόρη.
Μπαξές που δω, μπαξές που κει μπαξές μι τα λουλούδια,
έλα να σιργιανίσουμι αγάπη μου καινούρια. (Λάβαρα-Ρίζια).
Παινέματα για τον βοσκό.
Τσιομπάνε μ' πουν' τα πρόβατα, τσιομπάνε που ν' τ' αρνιά σου;
Τα πρόβατα παν' στη βοσκή, τ' αρνιά κοντά στις μάνες (Λαγός Μεταξάδων).
Μέσα στα κάλαντα, περιλαμβάνεται και το σούρβισμα. Στα χωριά του 'Εβρου, τα παιδιά που λεν τα κάλαντα, κρατούν κι ένα κλαδί από σουρβιά (άλλο όνομα της κρανιάς), αειθαλές δέντρο με το οποίο χτυπούν στην πλάτη το νοικοκύρη λέγοντας:
Σούρβα σούρβα γιρό κορμί, γιρό κορμί, γιρό σταυρί
κι του χρόνου ουλ' γιροί, ουλ' γιροί καλόκαρδοι.
Το βράδυ της παρανομής όλοι θα καθίσουν στο τραπέζι και θα φάνε από τα "Εννιά Φαγιά", λαδερά και συνήθως ξερή τροφή (χαλβάς, ελιές, άζυμη πίττα, λάχανο, πιπεριές, μελιτζάνες, ντομάτες, τουρσί και αλατοπίπερο). Σε πολλά χωριά, ο νοικοκύρης ασήμωνε το τραπέζι βάζοντας ένα ποσό κάτω από τη μεσάλα (τραπεζομάντιλο). Τα χρήματα τα έπαιρνε όποιος ξέστρωνε το τραπέζι (συνήθως τα παιδιά).
Τα ξημερώματα των Χριστουγέννων, όλοι θα εκκλησιαστούν. Το φαγητό της ημέρας είναι η "Μπάμπου", στα περισσότερα μέρη του 'Εβρου που κατοικούνται από εντοπίους ή πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη, ενώ στη Σαμοθράκη είναι κομμάτια χοιρινού κρέατος ψητά στη σούβλα που στήνει ο κάθε νοικοκύρης στην αυλή του.
Τη δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων στους Πετράδες Διδυμοτείχου, δυο παλικάρια μασκαρεμένοι σε αγριάνθρωπους (άντρας και γυναίκα), οι "Μπαρμπουτσιαρέοι" γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι τρομοκρατώντας τα παιδιά και τις γυναίκες και μαζεύοντας δώρα. Το έθιμο κατάλοιπο των αρχαίων δρώμενων, έχει σκοπό τη βλάστηση της γης και την καρποφορία.
ΠΑΡΑΜΟΝΗ ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑΣ
Σε όλα τα σπίτια της Σαμοθράκης, έχουν μέλι με καρύδια και λουκουμάδες. Το βράδυ λίγο πριν έρθει ο νέος χρόνος, όλα τα μέλη της οικογένειας ρίχνουν ξερά φύλλα ελιάς στα κάρβουνα που καίνε στη φωτιά του τζακιού, κάνοντας ευχές. Αν το λιόφυλλο αναποδογυρίσει πάνω στα κάρβουνα η ευχή θα πραγματοποιηθεί.
ΚΑΛΑΝΤΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ ΣΟΥΦΛΙΟΥ
Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, καινούριος χρόνος μπαίνει
κι η μουσική μας με ευχές χαρμόσυνα σας ραίνει.
Αυτός ο χρόνος που 'ρχαιτε χαρές να σας σκορπίσει
Κι ήλιος να γίνει λαμπερός να σας φωτοβολήσει.
ΣΤΟ ΣΟΥΦΛΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΡΑΓΟΥΔΟΥΣΑΝ
'Αγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρεία
βαστά εικόνα και χαρτί, χαρτί και καλαμάρι.
Το καλαμάρι έγραφε και το χαρτί μιλούσε:
Βασίλη πούθε έρχεσαι και πούθε κατεβαίνεις.
Από τη μάνα μ' έρχομαι και στο σκολειό πηγαίνω
αν είσαι συ γραμματικός, πες μας την αλφαβήτα.
Κι η αλφαβήτα ακούμπησε κι απόλυκε κλωνάρια,
κλωνάρια χρυσοκλώναρα και φυλ' από τα δέντρα.
Σ' αυτό το σπίτι που 'ρθαμε πέτρα να μη ραγίσει
κι ο νοικοκύρης του σπιτιού, χρόνια πολλά να ζήσει.

ΚΑΛΑΝΤΑ ΚΑΒΥΛΗΣ
Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά κι αρχή του Γεναρίου
Κι αρχή που βγήκε ο Χριστός στη Γη να περπατήσει,
Εβγήκε και χαιρέτισε όλους τους ζευγολάτες.
Κι ο πρώτος που χαιρέτισε ήταν ο Αϊ Βασίλης.
-'Αγιε Βασίλη Δέσποτα καλό, ζευγάρι κάνεις
-Με την ευχή σου Δέσποτα, καλό κι ευλογημένο.
Η βασιλόπιτα σε πολλά μέρη του 'Εβρου, αντί για έναν παρά περιέχει διάφορα σημαδάκια (π.χ. φασόλι, κλαδάκι, σταφίδα, τυρί), όσα τα μέλη της οικογένειας και πλάθεται από πριν, έτσι που να μπορεί να χωριστεί σε ισάριθμα κομμάτια. Κόβεται την παραμονή το βράδυ και μοιράζεται στα μέλη της οικογένειας. Το κάθε μέλος ανάλογα με το σημαδάκι που θα του τύχει, θα έχει μέσα στη χρονιά και τα ανάλογα καθήκοντα (π.χ. άλλος να ευθύνεται για το αμπέλι, άλλος για τα ζώα κ.ο.κ.).
ΤΑ ΦΩΤΑ
Την παραμονή ψάλλετε ο μεγάλος αγιασμός και οι χωρικοί του 'Εβρου, θα πάρουν από αυτόν και θα ρίξουν στα κτήματά τους. Στα Ρίζια θα ρίξουν στα κτήματα και θα δώσουν στα ζώα τους, από τον αγιασμό της ημέρας των Φώτων. Και στον 'Εβρο σε πολλά χωριά όπως και στην άλλη Ελλάδα, τα παιδιά θα πουν τα κάλαντα των Φώτων.
Σήμερα τα Φώτα κι Φωτισμοί
κι χαρές μιγάλις κι Αγιασμοί.
Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό,
κάθεται κυρά μας η Παναγιά.
'Οργανο βαστάει κερί κρατεί,
κι τουν Αϊ Γιάννη παρακαλεί:
Αϊ Γιαν' αφέντη κι Βαφτιστή,
'Ελα να βαφτίσεις Θεού παιδί,
να βαφτιστούν οι κάμποι κι τα νιρά,
να βαφτιστεί κι αφέντης μι την κυρά (Στέρνας).
Εκτός από τα παραθαλάσσια μέρη, αγιάζονται και τα νερά των ποταμών. Σε χωριά του 'Εβρου, όπου υπάρχουν ποτάμια (Λουτρά, Ρίζια), με το ρίξιμο του σταυρού, ρίχνονται στο νερό για να τον πιάσουν πολλοί που το έχουν τάμα. Αυτός που πιάνει τον σταυρό, τον γυρίζει μετά σε όλα τα σπίτια, για να τον προσκυνήσουν.
Σε άλλα χωριά (Νέα Βύσσα, Τριφύλλι), έχουν συνήθεια να καταβρέχουν τους γνωστούς με το νερό της βρύσης στις πλατείες (βρεξούδια, βρεχτούρες).
Στη Δαδιά της περιοχής Σουφλίου, την παραμονή των Φώτων, θα μεταφέρουν την εικόνα της Παναγίας από το Μοναστήρι στην εκκλησία και ψάλλει εσπερινός, οι γυναίκες θα μείνουν εκεί για να της κάνουν συντροφιά όλη τη νύχτα. Ανήμερα των Φώτων και μόλις τελειώσει η λειτουργία, όλες οι κινητές εικόνες, παραδίδονται από τον παπά στους άντρες, οι οποίοι τις περιφέρουν τρέχοντας γύρω από το χωριό και από τα ξωκλήσια, φωνάζοντας "Ντάγκα ντάγκα Κύριε Ελέησα". Μετά την επιστροφή των εικόνων στην εκκλησία, ακολουθεί χορός στην πλατεία της εκκλησίας, μέχρι τις απογευματινές ώρες.
Υπάρχει η πίστη ότι με την περιφορά των εικόνων πλέκεται ένας άγιος αδιόρατος κύκλος γύρω από το χωριό, που δεν μπορούν να τον περάσουν τα κακά πνεύματα και να βλάψουν τους κατοίκους.

Δεν υπάρχουν σχόλια: